Yoksulluk Nafakasında “Süresiz Olarak” İbaresinin İptali

Anayasa Mahkemesi, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 175. maddesinin birinci fıkrasında yer alan “süresiz olarak” ibaresini Anayasa'ya aykırı bularak iptal etmiştir. Karar, yaklaşık kırk yıldır yürürlükte bulunan süresiz yoksulluk nafakası rejimini sona erdirmekte; buna karşılık iptal hükmünün yürürlüğü, kanun koyucuya yeni bir düzenleme yapma imkânı tanınması amacıyla ertelenmektedir.

Aşağıda kararın künyesi, hukuki arka planı, iptal gerekçeleri ve uygulama bakımından doğuracağı sonuçlar değerlendirilmiştir.

1. Karar Künyesi ve Genel Bilgiler

• İncelenen Kural: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 175. maddesinin 1. fıkrasında yer alan “…süresiz olarak…” ibaresi.
• Karar Tarihi: 04.06.2026.
• Hüküm: Kuralın Anayasa'ya aykırı olduğuna ve iptaline (oyçokluğuyla); iptal hükmünün kararın Resmî Gazete'de yayımlanmasından itibaren dokuz ay sonra yürürlüğe girmesine (oybirliğiyle) karar verilmiştir.
• Karşıoy Kullanan Üyeler: Engin Yıldırım, Selahaddin Menteş ve Kenan Yaşar. Üye Yıldız Seferinoğlu ise karara farklı gerekçeyle katılmıştır.

2. Hukuki Arka Plan ve Karşılaştırmalı Hukuk Değerlendirmesi

Anayasa Mahkemesi, yoksulluk nafakasının tarihsel sürecini ele alarak 743 sayılı mülga Türk Kanunu Medenisi m. 144'te nafakanın başlangıçta bir yıllık süreyle sınırlandırıldığını, 1988 yılında yapılan 3444 sayılı Kanun değişikliğiyle süre sınırının kaldırılarak süresiz nafaka rejiminin benimsendiğini ve bu düzenlemenin 4721 sayılı Kanun m. 175'e de aynen aktarıldığını tespit etmiştir.

Karşılaştırmalı hukuktaki modeller de irdelenmiştir. İsviçre ve Alman hukukunda somut olayın özelliklerine göre esnek modeller benimsenirken, Fransa'da kural olarak toplu ödemenin esas alındığı; İngiltere, Hollanda ve Belçika gibi sistemlerde ise ekonomik bağımlılığın tasfiyesine yönelik olarak evlilik süresiyle orantılı veya kademeli azami kanuni süre sınırlamalarının uygulandığı belirtilmiştir.

3. İptal Gerekçesi ve Temel Dayanaklar

Hukuk Devleti ve Belirlilik İlkesi (Anayasa m. 2). Kanun lafzının hâkime nafakanın süresi konusunda açık bir zorunluluk yüklememesine karşın, yerleşik yargısal uygulamanın kuralı emredici nitelikte kabul ederek hâkimin nafakanın süresini takdir yetkisini ortadan kaldırdığı ve irat şeklindeki nafakayı mutlak surette süresiz belirlediği vurgulanmıştır. Anayasa Mahkemesi, normun uygulanış biçimi ve doğurduğu sonuçlar itibarıyla hukuk devletinin temel unsurları olan öngörülebilirlik ve belirlilik güvencesini karşılamadığını belirtmiştir.

Maddi ve Manevi Varlığın Korunması ile Devletin Pozitif Yükümlülüğü (Anayasa m. 5 ve m. 17). Evliliğin sona ermesinden sonra taraflar arasındaki dayanışmanın kısmen devamı ilkesi kabul edilmekle birlikte, borçlu eşe kusursuz olsa dahi hayatı boyunca sürecek mali bir mükellefiyet yüklenmesinin, borçlunun maddi ve manevi varlığını serbestçe geliştirme hakkını zedelediği ifade edilmiştir.

Devletin, çatışan haklar ve menfaatler arasında adil ve makul bir denge kurma yönünde pozitif yükümlülüğü bulunduğu; evliliğin süresi, tarafların yaşı, sağlık durumu, çalışma gücü ve nafakanın borçlunun sonraki hayatına etkisi gibi ölçütler gözetilmeksizin taraflardan birine olağan dışı ve aşırı bir külfet yüklenmesinin Anayasa'nın 5. ve 17. maddelerindeki güvencelerle bağdaşmadığı sonucuna varılmıştır.

Anayasa Mahkemesi ayrıca, Anayasa m. 20 ve m. 41 yönünden ileri sürülen aykırılık iddialarını m. 2, 5 ve 17 kapsamında tüketilmiş sayarak ayrı bir incelemeye gerek görmemiş; m. 10 ve m. 35 ile ise ilgi kurmamıştır.

4. Yürürlük Ertelemesi ve Hukuki Boşluk Rejimi

İptal hükmü, Resmî Gazete'de yayımlandığı tarihte derhal yürürlüğe girmeyecektir. Kanun koyucuya yeni bir yasal düzenleme ihdas edebilmesi amacıyla, kararın Resmî Gazete'de yayımından itibaren dokuz aylık bir erteleme süresi tanınmıştır. Bu süre zarfında yapılacak düzenlemenin, örneğin evlilik süresine, yaşa ve kusura bağlı kademeli bir süre sınırı öngörmesi ya da hâkime takdir yetkisi tanıyan bir çerçeve getirmesi mümkündür.

5. Derdest Davalara ve Mevcut Hükümlere Etkisi

• Dokuz aylık süre içinde: Erteleme süresi dolana kadar veya Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından yeni bir yasal düzenleme yürürlüğe konuluncaya dek mevcut TMK m. 175 hükmü uygulanmaya devam eder. Ancak ilk derece ve istinaf mahkemelerinin gerekçeli kararlarında iptal mantığını dikkate alarak takdir yetkisi sınırlarını zorlaması veya toptan ödeme (TMK m. 176/1) alternatifini daha sık değerlendirmesi muhtemeldir.
• Erteleme sonrası (yeni düzenleme yapılmazsa): Dokuz aylık sürenin sonunda yürürlüğe yeni bir kural girmemiş olursa, TMK m. 175/1 fıkrasındaki “süresiz olarak” ibaresi hukuk âleminden kalkacaktır. Bu takdirde hâkimler, somut olayın özelliklerine (evlilik süresi, yaş, gelir durumu) göre süreli yoksulluk nafakasına doğrudan hükmedebilme takdir yetkisine kavuşacaktır.
• Geçmişte kesinleşmiş nafaka iratları bakımından: Anayasa m. 153/5 uyarınca iptal kararları kural olarak geriye yürümez; kesinleşmiş ilamlar doğrudan hükümsüz kalmaz. Bununla birlikte, yeni kanuni düzenlemenin yürürlüğe girmesiyle veya iptal kararının kesinleşmesiyle birlikte, nafaka borçluları bakımından TMK m. 176/4 uyarınca açılacak nafakanın kaldırılması veya uyarlanması davalarında bu anayasal gerekçeler önemli bir hakkaniyet ve esas argümanı teşkil edecektir.

Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Somut durumunuz için bir avukata başvurunuz.