İçindekiler5 başlık
6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 1 Ekim 2011 tarihinde yürürlüğe girmesiyle Türk yargı pratiğine kazandırılan belirsiz alacak davası, özellikle işçilik alacakları, destekten yoksun kalma ve bedensel zararlardan kaynaklanan tazminat davalarında hak arama özgürlüğünü genişletmeyi amaçlamaktaydı. Hak sahibinin alacağının miktarını davanın başında tam olarak belirlemesinin imkânsız veya beklenemez olduğu hâllerde asgari bir tutarla dava açabilmesi ve tahkikat aşamasında bilirkişi raporuyla alacak netleştiğinde iddianın genişletilmesi yasağına takılmaksızın talebini artırabilmesi, usul ekonomisi bakımından büyük bir kazanım olarak değerlendirilmekteydi.
Ne var ki uygulama, kanun koyucunun hedeflediği amaca paralel ilerlemedi. Yargıtay içtihatlarında alacağın "belirlenebilir" olup olmadığına ilişkin geliştirilen katı ölçütler, uygulamada ciddi bir hukuki belirsizlik yarattı. İşverenin kayıtlarına dayanılarak hesaplanabilecek kıdem ve ihbar tazminatı gibi kalemlerin dahi kimi kararlarda belirlenebilir kabul edilerek davanın hukuki yarar yokluğu nedeniyle usulden reddedilmesi, hak arayan yurttaşlar ve vekilleri için davayı adeta usuli bir mayın tarlasına dönüştürdü. Birçok uyuşmazlıkta alacağın esasına girilemeden, yalnızca davanın türünün yanlış seçildiği gerekçesiyle verilen ret kararları hem yargının iş yükünü katladı hem de adalete erişimi zedeledi.
1. 7589 Sayılı Kanun ile Gerçekleşen Usul Reformu
Uygulamada kemikleşen bu yapısal tıkanıklık, 31 Temmuz 2026 tarihli ve 33326 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan 7589 sayılı Yargının Etkin ve Verimli İşlemesine Yönelik Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun (12. Yargı Paketi) ile köklü bir çözüme kavuşturuldu.
Kanun koyucu ikili bir mekanizma benimseyerek usul sisteminde radikal bir sadeleştirmeye gitti:
- İlk olarak, 7589 sayılı Kanun'un 19. maddesi ile 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 107. maddesi bütünüyle mülga edildi. Böylece yaklaşık on beş yıldır Türk usul doktrinini ve adliye koridorlarını meşgul eden belirsiz alacak davası kurumu yürürlükten kaldırıldı.
- İkinci olarak, 7589 sayılı Kanun'un 20. maddesi ile 6100 sayılı Kanun'un 109. maddesine dördüncü fıkra eklendi. Bu ekleme ile belirsiz alacak davasının sağladığı usuli imkânlar, şartları çok daha net ve risk barındırmayan biçimde kısmi dava çatısı altında yeniden düzenlendi.
2. Yeni Kısmi Dava Rejimi ve HMK m. 109/4 Hükmünün Tahlili
6100 sayılı HMK m. 109'a eklenen dördüncü fıkra hükmü şu şekildedir:
Alacağın sadece bir kısmının dava edildiği durumlarda talep konusu, aynı davada bir defaya mahsus olmak üzere iddianın genişletilmesi yasağına tabi olmaksızın tahkikatın sona ermesine kadar artırılabilir. Bu durumda zamanaşımı, artırılan kısım bakımından da dava tarihinden itibaren kesilmiş sayılır.
Yeni fıkra metninin getirdiği usuli ilkeler şu şekilde özetlenebilir:
- Belirlenebilirlik Şartının Ortadan Kalkması: Artık davanın başında alacağın objektif olarak belirlenebilir olup olmadığına, delillerin davalının elinde bulunup bulunmadığına ya da bir hesap uzmanlığı gerekip gerekmediğine bakılmaksızın, bölünebilir nitelikteki her alacak doğrudan kısmi dava konusu yapılabilir. Hukuki yarar tartışması nedeniyle davanın usulden reddi tehlikesi bertaraf edilmiştir.
- İddianın Genişletilmesi Yasağının Kanuni İstisnası: Talep artırımı için davalının açık muvafakatine veya mahkemenin takdirine ihtiyaç duyulmaz. Kanun koyucu, tahkikatın sona ermesine kadar yapılacak artırımı açıkça iddianın genişletilmesi yasağının istisnası saymıştır.
- Bir Defaya Mahsus Artırım Hakkı: Talep konusunun artırılması imkânı, aynı dava içinde kural olarak bir defaya mahsus kullanılabilir. Bu sınırlama, davacının davayı sürüncemede bırakacak şekilde mükerrer artırımlarla yargılamayı uzatmasını engellemek üzere getirilmiştir.
- Tahkikatın Sona Ermesine Kadar Kullanılabilme: Talep artırımı, tahkikat aşaması tamamlanıp sözlü yargılama aşamasına geçilinceye kadar her aşamada ileri sürülebilir.
3. Zamanaşımı Koruması ve Islah Zorunluluğunun Aşılması
Eski uygulamada kısmi dava açıldığında, dava edilmeyen bakiye kısım yönünden zamanaşımı işlemeye devam etmekteydi. Davacı taraf, dosya kapsamında alınan bilirkişi raporundan sonra bakiye alacağı ancak ıslah dilekçesiyle davaya dâhil edebiliyordu. Bu aşamada davalı tarafın ileri süreceği zamanaşımı defi, özellikle yıllara sari işçilik veya dönemsel tazminat alacaklarında dava açıldıktan sonra geçen yargılama süresi nedeniyle bakiye alacağın büyük kısmının zamanaşımına uğramasına ve reddine yol açmaktaydı.
HMK m. 109/4'ün ikinci cümlesi bu adaletsizliği kökünden ortadan kaldırmıştır: Artırılan kısım bakımından zamanaşımı, artırım dilekçesinin sunulduğu tarihte değil, doğrudan dava açılış tarihinde kesilmiş sayılır. Bu hüküm sayesinde alacaklı, belirsiz alacak davasının sağladığı en kritik himayeyi kısmi dava rejiminde de eksiksiz olarak elde etmiştir. Ayrıca talep artırımı için bağımsız bir ıslah müessesesine başvurma zorunluluğu kalmadığından, tarafların davadaki tek ıslah hakkı da harcanmamış olmaktadır.
4. Karşılaştırmalı Değerlendirme Tablosu
| Kriter | Belirsiz Alacak Davası (Mülga HMK m. 107) | Yeni Kısmi Dava Rejimi (HMK m. 109/4) |
|---|---|---|
| Dava şartı | Alacağın davanın başında belirlenememesi veya belirlenmesinin beklenememesi aranırdı; aksi hâlde hukuki yarar yokluğu gündeme gelirdi. | Belirlenebilirlik şartı aranmaz; bölünebilir nitelikteki her alacak doğrudan kısmi dava konusu yapılabilir. |
| Talep artırımının usulü | Tahkikat aşamasında bilirkişi raporuyla alacak netleştiğinde iddianın genişletilmesi yasağına tabi olmaksızın artırım yapılabilirdi. | Aynı davada bir defaya mahsus olmak üzere, iddianın genişletilmesi yasağına tabi olmaksızın tahkikatın sona ermesine kadar artırım yapılabilir. |
| Zamanaşımının kesilmesi | Alacağın tamamı bakımından dava tarihinde kesilirdi. | Artırılan kısım bakımından da dava tarihinden itibaren kesilmiş sayılır. |
| Islah gerekliliği | Kısmi davada bakiye alacak ancak ıslah dilekçesiyle davaya dâhil edilebildiğinden tek ıslah hakkı harcanırdı. | Talep artırımı için ıslaha başvurma zorunluluğu bulunmadığından tarafların ıslah hakkı saklı kalır. |
| Usulden ret riski | Alacağın belirlenebilir kabul edilmesi hâlinde hukuki yarar yokluğundan usulden ret riski yüksekti. | Hukuki yarar tartışması nedeniyle usulden ret tehlikesi bertaraf edilmiştir. |
5. Uygulayıcılar Bakımından Dava Stratejisi
7589 sayılı Kanun ile getirilen bu sistemik dönüşüm, adli yargıda dava açma pratiğini temelden değiştirmiştir. 31 Temmuz 2026 tarihinden itibaren açılacak davalarda belirsiz alacak davası nitelemesiyle dava açılması yasal dayanağını kaybettiğinden, avukatların dava dilekçelerini doğrudan 6100 sayılı HMK m. 109 çerçevesinde kısmi dava olarak kurgulamaları gerekmektedir.
Dava dilekçesinde asgari bir tutar gösterilerek kısmi talepte bulunulması, yargılama sürecinde bilirkişi raporu marifetiyle hesaplanan nihai tutara göre tahkikat bitimine dek harcı yatırılmak suretiyle tek bir dilekçeyle talep artırımına gidilmesi ve bu esnada zamanaşımı defi endişesi taşınmaması, yeni dönemin standart usuli yol haritasını teşkil etmektedir. Bu reform, şekliliğin maddi hakkın önüne geçtiği usul tıkanıklıklarını bertaraf ederek mahkemelerin enerjisini usul tartışmalarından alacağın esasına odaklamasını sağlayacak niteliktedir.
Yeni düzenleme uyarınca vekillerin dilekçelerinde belirsiz alacak ibaresini tamamen terk ederek HMK m. 109/4 mekanizmasını bilinçli şekilde iletmesi, usul hukuku güvencesini eksiksiz kılacaktır.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Somut durumunuz için bir avukata başvurunuz.